Tempelwagenpaneel of ratha – Shiva Kalarimurti – De Triomf op de Dood

Shiva Kalarimurti (De Triomf op de Dood) Zuid-India, Tamil Nadu — 18e – 19e eeuw. Houten hoogreliëf van een processiewagen (Ratha)

Dit gesneden houten paneel stelt waarschijnlijk Shiva voor in zijn woeste gedaante van Kalarimurti, die Yama, de god van de Dood, neerslaat om zijn jonge toegewijde Markandeya te redden.
In een krijgshaftige houding stapt Shiva over zijn tegenstander heen en heft hij diagonaal een grote drietand (trishula). De onderste steel van het wapen, tot een speerpunt gesneden, is naar de grond gericht om Yama vast te pinnen, hier voorgesteld als een liggende en machteloze koninklijke figuur. In zijn andere handen houdt Shiva de zandlopertrommel (damaru) en draagt hij een zware gestileerde guirlande. Dit dynamische werk symboliseert de overwinning van devotie op tijd en dood.

• Normale gebruikssporen en kleine ontbrekende delen.
• Afmetingen van het paneel (totaal, zonder stalen sokkel): H 98 cm x B 47 cm x D 12 cm
• De op maat gemaakte sokkel is inbegrepen.

De attributen van Shiva, symbolen van zijn kosmische macht

Dit tempelwagenpaneel met de beeltenis van Shiva onderscheidt zich door zijn acht armen, die elk een attribuut dragen dat bijdraagt aan de symbolische lezing van het beeldhouwwerk. Verre van louter accessoires vertalen deze voorwerpen de verschillende manifestaties van de god: schepper, vernietiger, beschermer en meester van de krachten van het universum.

De verschillende attributen van Shiva.

U herkent onder meer de drietand (trishula), symbool van zijn hoogste gezag, de dubbele trommel (damaru), waarvan het ritme de schepping van de wereld oproept, de bijl (parashu), embleem van zijn vernietigende kracht, evenals de antilope (mriga), fijn tussen de vingers gehouden en symbool voor de zwervende geest die Shiva onder controle houdt. De andere handen dragen een zwaard of een groot gevechtsmes (khadga), een klein schild (khetaka), symbool van zijn krijgshaftige kracht, en een rituele bel (ghanta), die in de hindoeïstische eredienst wordt gebruikt om ceremonies te ritmeren, de aanwezigheid van de godheid aan te kondigen en zuiveringsriten te begeleiden.

De precisie waarmee elk van deze attributen is uitgewerkt, getuigt van de zorg die de beeldhouwers besteedden aan de shivaitische iconografie en maakt het mogelijk deze voorstelling van Shiva te identificeren als een van zijn krijgshaftige vormen, waarmee dit beeldhouwwerk wordt geplaatst binnen de grote traditie van processiewagenpanelen uit Tamil Nadu.

Processiewagens, ware mobiele tempels

In Zuid-India beschikken de grote hindoeïstische tempels traditioneel over imposante processiewagens (ratha in het Sanskriet of ther in het Tamil), die tijdens de belangrijkste religieuze feesten worden gebruikt. Deze monumentale houten constructies, soms meerdere meters hoog, maken het mogelijk de heilige beelden van de godheden buiten het heiligdom te vervoeren, zodat ze door de hele gemeenschap vereerd kunnen worden.

Tempelprocessiewagen in Madras rond 1850. Aan de zijkanten zijn twee gebeeldhouwde panelen zichtbaar. (Bron: Wikipedia.)

De ongebruikelijke afmetingen van de panelen die wij aanbieden, getuigen van het belang van de monumentale compositie waarvan ze oorspronkelijk deel uitmaakten.

Veel meer dan louter ceremoniële voertuigen zijn deze wagens ware kunstwerken. Hun architectuur is volledig bekleed met gebeeldhouwde panelen die de grote episodes uit de hindoeïstische mythologie, de verschillende manifestaties van de godheden, evenals een veelheid aan hemelse figuren, dieren en plantaardige motieven illustreren. Elk paneel maakt deel uit van een uitgebreid iconografisch programma dat bedoeld is om de heilige verhalen tijdens de processie over te brengen.

Dit antieke processiewagenpaneel uit Tamil Nadu maakte deel uit van de collectie van Claude de Marteau, waarvan de archieven getuigen van de belangstelling voor religieuze beeldhouwkunst uit Zuid-India. Het illustreert het opmerkelijke vakmanschap van de ateliers van Tamil-beeldhouwers, die monumentaliteit, expressiviteit en iconografische precisie wisten te verenigen ten dienste van de shivaitische eredienst.

Een iconografie die aansluit bij meerdere toornige vormen van Shiva

De precieze identificatie van deze voorstelling van Shiva blijft lastig. Door zijn bewapening, zijn acht armen en de aanwezigheid van een neergeslagen figuur aan zijn voeten vertoont zij kenmerken die gemeen zijn met meerdere toornige vormen (Samharamurti) van de god.

Zij roept met name Andhakasuravadha op, waarin Shiva de demon Andhaka neerslaat, verblind door zijn verlangen om Parvati te bemachtigen. Volgens het mythologische verhaal brengt elke druppel bloed van de demon een nieuwe tegenstander voort; Shiva krijgt hulp van de godinnen Saptamatrikas om zijn regeneratie te verhinderen en de strijd te winnen.

Het beeldhouwwerk kan ook in verband worden gebracht met Kalarimurti (of Kalasamharamurti), een voorstelling waarin Shiva Yama, de god van de Dood, straft omdat hij zijn jonge toegewijde Markandeya vóór het voor hem bestemde uur wilde meenemen.

Bij gebrek aan een inscriptie in de inventaris van Claude de Marteau of een absoluut doorslaggevend attribuut, verdient het de voorkeur dit werk te beschouwen als een voorstelling van Shiva in een van zijn toornige vormen, in plaats van definitief de ene of de andere interpretatie te verkiezen.

Twee Indiase processiewagenpanelen herontdekt in de reserves van Claude de Marteau.