Bronzen Hayagriva, Tibet

Dit bronzen beeld stelt Hayagrīva voor in yab-yum met zijn consort Nairātmyā, godheden van het tantrisch Vajrayāna-boeddhisme.

• Zeer goede staat. Er ontbreekt een bevestigingspen onder het linkerbeen, wat geen invloed heeft op de stabiliteit van het geheel.
• Afmetingen: H 20,5 × B 17 × D 9 cm.
• Gewicht: 2,19 kg.
• Tibet, 19e eeuw of ouder.
• Herkomst: collectie Claude de Marteau.
• Verkocht met certificaat van oorsprong.

Deze Tibetaanse sculptuur in verguld brons stelt Hayagrīva voor, een van de grote toornige godheden van het Vajrayāna-boeddhisme. Zijn Sanskrietnaam betekent letterlijk ‘hij die een paardenhals bezit’; in Tibet staat de godheid bekend als Tamdrin (rTa-mgrin). Zijn identificatie is hier onmiddellijk dankzij het kleine paardenhoofd dat bovenop zijn vlammende haardos verschijnt, een iconografisch kenmerk eigen aan Hayagrīva.

Het woeste aspect van de godheid mag niet worden begrepen als een kwaadaardige voorstelling. In het Tibetaans boeddhisme behoort Hayagrīva tot het register van beschermende godheden wier toorn integendeel een bijzonder energieke vorm van mededogen vertaalt. Hij is tegelijk beschermgodheid of yidam en beschermer van de boeddhistische leerstellingen. Verbonden met de Lotusfamilie van boeddha Amitābha, wordt hij ook gepresenteerd als een toornige manifestatie van Avalokiteśvara, de bodhisattva van het mededogen.

Een complexe vorm van Hayagrīva in yab-yum

De bijzonder dichte compositie van dit beeldje benadert de vormen van de rode Hayagrīva die ‘Very Secret Accomplishment’ worden genoemd. De godheid bezit drie gezichten met toornige uitdrukking, zes armen en vier benen, terwijl twee grote, wijd uitgespreide vleugels het geheel een spectaculair silhouet geven.

Fijne details van het toornige gezicht van Hayagriva.

Hayagrīva verschijnt in yab-yum-vereniging met zijn consort, tegen hem verstrengeld. Deze zogenaamde ‘vader-moeder’-voorstelling is kenmerkend voor de tantrische iconografie: verre van een louter erotische scène te vormen, symboliseert de vereniging met name de onlosmakelijkheid van wijsheid en de middelen die worden ingezet om tot Verlichting te komen.

De drie gezichten van Hayagrīva zijn bekroond met een kroon van schedels en omkaderd door een imposante haardos die als een vuurgloed omhoog staat, waarvan aanzienlijke sporen van rood pigment bewaard zijn gebleven. Het hoofdgezicht vertoont de gebruikelijke tekenen van toornige godheden: wijd geopende ogen, derde frontale oog, dreigende mond en zichtbare slagtanden.

Het paardenhoofd in het haar van Hayagriva, een zeer onderscheidend element van zijn iconografie.

Boven dit geheel verschijnt het paardenhoofd, in profiel gedraaid. Volgens de Tibetaanse traditie bezit het hinniken van Hayagrīva de kracht die nodig is om de verschillende werelden te doen schudden en de krachten die het spirituele pad belemmeren terug te drijven. Het Musée Guimet roept zo de snelheid van het paard en de kracht van zijn kreet op, in staat demonen te verjagen en de geest van zijn onzuiverheden te bevrijden.

Een iconografie volledig gewijd aan beschermende kracht

Hayagrīva neemt een dynamische en krijgshaftige houding aan. Zijn gespreide en gebogen benen geven de sculptuur een sterke spanning, versterkt door de symmetrische ontvouwing van de vleugels en de vermenigvuldiging van de armen. Verschillende handen voeren toornige gebaren uit terwijl de godheid zijn consort tegen zich houdt.

De Tibetaanse voorstellingen van deze vorm van Hayagrīva kunnen verschillende rituele attributen bevatten: schedelbeker, bloem, zwaard, prikkel, knots, strik of rituele staf. Hun rangschikking varieert volgens de tradities en de lignages, en sommige zijn frequent verdwenen op oude bronzen. De identificatie berust dus minder op een geïsoleerd attribuut dan op de zeer karakteristieke combinatie van de drie gezichten, de zes armen, de vier benen, de vleugels, de consort en vooral het paardenhoofd dat de haardos domineert.

Onder de voeten van de godheid liggen twee gestrekte figuren uitgestrekt. Zoals vaak in de Tibetaanse tantrische kunst, vertegenwoordigen deze de obstakels, de hartstochten of de negatieve krachten die door de godheid worden beheerst. Hayagrīva vernietigt dus niet symbolisch wezens maar wat de kennis en de spirituele vervulling belemmert.

De verslagen demonen, de obstakels overwonnen door Hayagriva.

Het geheel rust op een lotusvormige sokkel in verguld brons, waarvan de afgeronde bloemblaadjes een rustiger basis bieden aan het visuele geweld van het bovenste gedeelte.

Een Tibetaanse sculptuur uit de 19e eeuw

Vervaardigd in Tibet in de 19e eeuw, op zijn laatst, vertoont dit beeldje een opmerkelijk complexe gieting gezien zijn afmetingen. Het werk speelt met de opeenstapeling van gezichten, ledematen, versieringen, vleugels, secundaire personages en symbolische elementen zonder de algemene leesbaarheid van de compositie te verliezen.

De oude vergulding is vandaag genuanceerd door slijtage en door de natuurlijke variaties van het bronsoppervlak. De pigmenten die bewaard zijn gebleven in de haardos, de gezichten en de baard zijn bijzonder interessant: zij herinneren eraan dat deze sculpturen niet werden opgevat als eenvoudige monochrome bronzen maar verguld metaal en kleuren konden combineren om de aanwezigheid van de godheid te versterken.

Deze voorstelling van Hayagrīva getuigt met kracht van het universum van het Tibetaans tantrisch boeddhisme, waar de meest angstaanjagende verschijningen een diep beschermende werking kunnen belichamen.

De sculptuur is afkomstig uit de nalatenschap van verzamelaar Claude de Marteau, zij wordt verkocht met attest.